مسجد جامع فهرج؛ ‌کهن مسجد خشتی هزار ساله ایران

به گزارش پایگاه خبری تمدن یزد، مساجد، در گستره تمدن درخشان اسلامی، همواره فراتر از جایگاهی برای عبادت بوده‌اند. این بناهای مقدس، قلب تپنده جوامع مسلمان، کانون تعلیم و تربیت، محل گفت‌وگوی فرهنگی و نمادی از هنر و معماری اصیل ایرانی-اسلامی به شمار می‌روند.

سی‌ام مرداد ماه در روز جهانی مسجد، فرصتی برای پاسداشت این میراث گران‌قدر است، سزاوار است به کهن‌ترین نمونه‌های این معماری شکوهمند نظر بیفکنیم؛ آثاری که داستان شکوه گسترش اسلام در این سرزمین را روایت می‌کنند. بنایی که با قدمتی در حدود ۱۴۰۰ سال، همچنان استوار و پویا، حیات معنوی و فرهنگی خود را ادامه می‌دهد و نمونه‌ای بی‌نظیر از سادگی و معنویت در معماری صدر اسلام به شمار می‌آید.

تاریخچه و اهمیت مسجد

روستای فهرج در ۲۲ کیلومتری جنوب شرقی یزد و در مسیر جاده یزد به بافق واقع شده است که درون خود مسجد جامع فهرج، به عنوان یکی از نخستین مساجد ایران، با قدمتی حیرت‌انگیز دارد، این بنا به گونه‌ای استثنایی، معماری دوران ساسانی را با کاربری اسلامی درآمیخته است. گفته می‌شود شباهت قابل تأملی به بنای «خزانه» در تخت جمشید نیز دارد. المان‌های اصلی سازه و شبستان‌های آن متعلق به دوران ساسانی است و مناره‌های آن در قرن ششم هجری به بنای اصلی افزوده شده‌اند.

ثبت ملی و کشف مجدد

این بنای بی‌همتا در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۴۹ با شماره ثبت ۹۰۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. کشف و نجات این مسجد مدیون تلاش‌های مرحوم استاد محمدکریم پیرنیا، معمار و محقق برجسته ایرانی است. او در سفر خود از بافق، مناره گلین مسجد را در دل کویر دید و برای بررسی بیشتر به این آبادی وارد شد. در پای مناره، مردمی که قصد داشتند مسجد جدیدی به جای بنای فرسوده بسازند، از او که آشنا به معماری بود نظرخواهی کردند. پیرنیا با دقت در ویژگی‌های معماری بنا، از جمله خشت‌های بزرگ و گچبری‌های «شکنجی» و پیچک‌های ساسانی آن که بیننده را به یاد تیسفون می‌اندازد، دریافت که این اثر، اگرچه با الهام از معماری ساسانی ساخته شده، اما از ابتدا کاربری مسجد داشته و نمونه‌ای نادر از مساجد صدر اسلام است. او با آگاه کردن مردم از ارزش بی‌نظیر این بنا، آنان را از تغییر در آن منصرف کرد و باعث حفظ این میراث ملی شد.

قدمت مسجد جامع فهرج بازمانده‌ای از قرون اولیه اسلامی/ بناهای خشتی به مرمت دائمی نیاز دارند

دانیال سلیمانی، دهیار روستای تاریخی فهرج، با اشاره به پژوهش‌های مختلف باستان‌شناسی و معماری، که تاریخ‌های متفاوتی را برای ساخت این مسجد تخمین زده‌اند اظهار می‌کند: کتیبه‌ای که تاریخ دقیق ساخت مسجد را مشخص کند وجود ندارد، اما با بررسی سبک ساخت، ابعاد خشت‌ها و تزئینات به کار رفته در بنا، می‌توان ادعا کرد که این مسجد در کنار چند مسجد دیگر، احتمالاً جزو اولین مساجد ایران به شمار می‌آیند.

وی می‌افزاید هر چند مسجد جامع فهرج حدود بیست تا سی سال است که نماز جماعت مداومی ندارد اما گاهی فرشی پهن می‌شود و افراد محلی و علاقه‌مندان برای حضور در مکانی معنوی به آنجا می‌آیند. مدتی طولانی نیز در دوره کرونا، فرش مسجد جمع‌آوری شده بود و مراسم نماز جماعت برگزار نمی‌شد. این مسجد پیش‌نماز ثابتی هم ندارد و صرفاً روضه‌ها یا مراسم‌های خاص در آن برگزار می‌شود.

دهیار فهرج با تأکید بر اهمیت مرمت دائمی بناهای خشتی عنوان می‌کند: هیچ بنای خشتی سالمی بدون مرمت و نگهداری مداوم پابرجا نخواهد ماند. بناهای خشتی همواره با مرمت پابرجاست و بدون نگهداری و حفاظت دائمی، نمی‌توانند دوام بیاورند.

سلیمانی به دوره‌های اخیر مرمت‌های حفاظتی اشاره کرده و می‌گوید: بخش‌هایی از سقف بنا که فروریخته بود، مرمت شده و سم‌پاشی موریانه نیز در قسمت‌های آسیب‌دیده انجام شده است. بررسی ناودان‌ها، تعویض کاهگل پشت‌بام هر چند سال یکبار، و رفع مشکلات نما مانند شسته‌شدن کاهگل بر اثر باران، نیاز دائمی این بناهای خشتی است. این روند برای تمام بناهای خشتی، از مسجد جامع یزد تا بزرگترین بناهای دوره اسلامی، صدق می‌کند و تفاوتی بین آنها نیست.

اصالت معماری؛ از طاق‌های ساسانی تا تزئینات پیش از اسلام

وی به بررسی اصالت و قدمت فضای مسجد جامع فهرج از منظر معماری پرداخته و می‌گوید: سبک معماری، نوع طاق‌ها، جرزها و ضخامت آنها، شکل برخی از تزئینات، و ابعاد خشت‌های به کار رفته در مسجد، همگی نشان‌دهنده قدمت بالای آن هستند. این ویژگی‌ها معمولاً در دوره‌های پیش از اسلام و اوایل دوره اسلامی مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

دهیار فهرج با اشاره به طاق‌های دایره‌ای شکل که از حالت تیزدار دوره اسلامی فاصله دارند، اضافه می‌کند: این نوع طاق‌ها تقریباً مربوط به دوره پیش از اسلام هستند. البته باید توجه داشت که یک سبک معماری تا زمانی که سبک جدیدی جایگزین آن نشود، ادامه پیدا می‌کند. صرفاً چون این سبک در دوره ساسانی رواج بیشتری داشته، به آن سبک ساسانی می‌گوییم.

سلیمانی همچنین با اشاره به تزئینات منحصر به فرد مسجد می‌افزاید: علاوه بر این، ما تزئیناتی مانند محراب خورشیدی، نقوش زیگورات‌مانند و نیلوفر آبی (لوتوس) را در معماری بنا داریم که در دوره‌های پیش از اسلام رایج بوده و در دوره‌های پس از اسلام نیز با تغییراتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در واقع، بسیاری از تزئینات دوره اسلامی، ادامه و تغییریافته تزئینات پیش از اسلام هستند.

ابعاد خشتی؛ شاخصه‌ای از قدمت

سلیمانی یکی دیگر از شاخصه‌های قدمت بنا را ابعاد خشت‌ها دانست و عنوان می‌کند: در دوره‌های پیش از اسلام، ابعاد خشت‌ها بسیار بزرگ‌تر بوده‌اند. هرچه به دوره‌های اسلامی و معاصر نزدیک‌تر می‌شویم، ابعاد و ضخامت خشت‌ها کمتر می‌شود.

وی می‌گوید: اگر در دوره قاجار ابعاد خشت ۲۰ در ۲۰ با ضخامت ۵ سانتی‌متر باشد، در مسجد جامع فهرج ابعاد خشت ۳۸ در ۳۸ با ضخامت ۷ یا ۸ سانتی‌متر است که نشان‌دهنده قدمت بسیار بالای بناست. البته این ابعاد خشت نیز مانند تزئینات، در دوره‌های بعدی نیز ادامه داشته و به تنهایی نمی‌تواند دلیلی بر تعلق صرفاً به دوره ساسانی باشد.

اقدامات حفاظتی و مناسب‌سازی؛ مقابله با تخریب انسانی

دهیار فهرج به اقدامات حفاظتی و مرمتی اخیر اشاره کرد: سم‌پاشی موریانه در بخش‌هایی از بنا که مورد حمله قرار گرفته بود، مرمت کاهگل مناره که بر اثر باران آسیب دیده بود، و ترمیم ناودان‌ها از جمله این اقدامات مرمتی اخیر بوده است.

وی با اشاره به نصب شیشه‌های محافظ می‌گوید: این شیشه‌ها برای حفاظت از تزئینات و قسمت‌های قدیمی بنا در برابر عوامل انسانی و تخریب‌هایی مانند یادگاری‌نویسی یا خراشیدن بخش‌های رنگی، درهایی که با گل اخرا تزئین شده‌اند، نصب شده‌اند تا جلوی آسیب بیشتر گرفته شود.

دهیار روستای فهرج همچنین به اقدامات مناسب‌سازی در مسجد اشاره می‌کند: رمپ‌هایی برای تسهیل عبور و مرور ویلچر به داخل مسجد ایجاد شده است. با استفاده از این رمپ‌ها، اکنون گردشگران و افراد دارای معلولیت می‌توانند به راحتی وارد مسجد شوند.

آینده مسجد و نقش پرونده ثبت جهانی

در خصوص پروژه‌های مرمتی آتی، سلیمانی می‌گوید: با توجه به اینکه کار ثبت جهانی مسجد فهرج زیر نظر اداره کل میراث فرهنگی در دست اقدام است، ما منتظر خروجی مطالعاتی هستیم. مرمت‌های اضطراری که نیاز فوری داشتند، انجام شده‌اند. اما سایر مرمت‌ها بر اساس برنامه‌ای که از خروجی پرونده ثبت جهانی مسجد خواهد بود، انجام خواهد شد. این اقدامات توسط وزارت میراث فرهنگی و دفتر ثبت تهران در حال انجام است و آقای دکتر وطن‌دوست مسئولیت پرونده مساجد ایران در یونسکو را بر عهده دارند.

وی به شنیده‌هایی در خصوص وجود زیرزمین یا طبقاتی در مسجد اشاره کرده و می‌افزاید: بر اساس تاریخ شفاهی و گفته‌های برخی از قدیمی‌های فهرج، پله‌ای وجود داشته و یک طبقه زیرزمینی نیز بوده، اما جزئیات آن مشخص نیست. ما فعلاً مجوزی برای کاوش‌های باستان‌شناسی نداریم و این نیاز به درخواست اداره کل میراث فرهنگی از پژوهشگاه میراث فرهنگی تهران و صدور مجوز از آنجاست.

دهیار روستای دسترس‌پذیر فهرح در پایان به رشد قابل توجه تعداد گردشگران در نوروز امسال اشاره کرد و گفت: این رشد نتیجه اقدامات مرمتی، رسانه‌ای شدن و کاندیداتوری فهرج در لیست روستاهای هدف گردشگری بوده است. مجموعه استان یزد در تهیه پرونده، انجام اقدامات مرمتی، آماده‌سازی مسیرها، نورپردازی و تبلیغات اینترنتی همکاری داشتند که تأثیر زیادی بر استقبال گردشگران گذاشت. امسال حتی در نقشه‌های گردشگری شهر یزد نیز بخشی برای معرفی فهرج و موقعیت آن دیده شد.

سلیمانی از رضایت نسبی مردم خبر داد، امسال راهنمایان گردشگری در مسجد مستقر بودند که نظرات مردم را جویا می‌شدند. ما نیز از طریق شبکه‌های اجتماعی بخشی از این رضایت‌ها را منتشر کردیم و در عین حال، مشکلات را نیز می‌شنیدیم و برای رفع آنها تلاش می‌کردیم.

وی خاطرنشان می‌کند: برنامه‌های مختلفی قبل و بعد از نوروز باعث شده تا بسیاری از ساکنان استان یزد نیز با فهرج آشنا شوند، به بهانه‌های مختلفی مانند روز معماران، حلقه‌های گردشگری، تورهای گردشگری و اردوهای دانش‌آموزی، تگبسیاری از گروه‌ها به فهرج آمدند و اینگونه توانستیم فهرج را بیش از پیش معرفی کرده و گردشگران بیشتری را جذب کنیم.

۲۲۱ مسجد یزد ثبت ملی شدند/ دو پرونده‌های جهانی ویژه مسجد جامع کبیر یزد و مسجد جامع فهرج در دست بررسی

محمدرضا فلاحتی، معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد، از وجود ۲۲۱ مسجد ثبت‌شده در سطح استان خبر داد و اظهار می‌کند: دو پرونده برای ثبت جهانی مساجد جامع کبیر یزد و جامع فهرج در دست تهیه است.

وی با اشاره به اهمیت تاریخی و معماری مسجد جامع فهرج، بیان می‌کند: پرونده این مسجد به‌عنوان یکی از مساجد منتخب در زنجیره جهانی‌سازی مساجد ایران، در حال پیگیری است.

مرمت و حفاظت؛ تزریق سم برای مقابله با موریانه

معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد در تشریح اقدامات حفاظتی صورت‌گرفته و با اشاره به برنامه‌های تدوین‌شده در این زمینه تصریح می‌کند: سال گذشته با توجه به ضرورت مرمت پشت‌بام مسجد جامع فهرج، اعتباری بالغ بر پانصد میلیون تومان (معادل پنج میلیارد ریال) تخصیص یافت. این عملیات شامل برچیدن اندود فرسوده و اجرای مجدد اندود کاهگل به‌عنوان لایه محافظتی سازه خشتی مسجد بود.

فلاحتی می‌افزاید: همچنین اصلاح ناودان و بخشی از فضای ملحق به مسجد، از جمله ساباط مجاور، در این پروژه مرمت شد. عملیات تزریق سم در پشت‌بام و بخش‌هایی که به‌صورت فعال تحت تأثیر موریانه قرار داشتند نیز به صورت کامل و با تله‌گذاری با آن مقابله شد.

وی، مشارکت مردم روستا و وجود هیئت امنای مردمی و محلی را در حفظ و نگهداری مسجد جامع فهرج بسیار مؤثر دانسته و عنوان می‌کند: خوشبختانه این مسجد همواره مورد توجه مردم و مسئولان بوده و با توجهات مداوم میراث فرهنگی، اعتبارات آتی نیز برای آن پیش‌بینی شده است.

معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در خصوص برنامه‌های آینده می‌گوید: بحث نورپردازی داخلی مسجد، نصب تابلوهای معرفی بنا، و مرمت بخش‌هایی از کف و بدنه که دچار فرسودگی شده‌اند، در برنامه‌های آتی میراث فرهنگی قرار دارد.

دسترس‌پذیری و معماری بی‌نظیر؛ الگویی برای مساجد ایران

فلاحتی یکی از اقدامات مهم سال گذشته را توجه به موضوع دسترس‌پذیری بنا دانسته و اضافه می‌کند: این اقدام باعث شد تا بنا برای تمامی افراد و اقشار جامعه قابل دسترس باشد.

وی در پایان با اشاره به ویژگی‌های برجسته مسجد جامع فهرج خاطرنشان می‌کند: معماری ویژه و سلامت بسیار بالای این بنا با توجه به قدمت آن، ستودنی است. این مسجد با قدمتی بیش از هزار سال، علی‌رغم اینکه یکی از سالم‌ترین و قدیمی‌ترین مساجد ایران شناخته می‌شود، با کمترین دخل و تصرف و مداخله حفظ شده و تا امروز به دست ما رسیده است.

وی تأکید می‌کند: این مسجد علاوه بر ارزش معماری و قدمتی که دارد، به‌عنوان یک الگوی سالم و مدلی قابل مطالعه برای شناخت سایر مساجد، به‌ویژه مساجد تاریخی ایران، مورد بررسی قرار می‌گیرد که این امر ارزش بنا را دوچندان می‌کند.

مسجد جامع فهرج، گواهی زنده بر تاریخ کهن ایران و اسلام است. این بنا نماد پیوند عمیق بین هنر، ایمان و تاریخ است و حفاظت از آن به منزله پاسداری از هویت اصیل فرهنگی و مذهبی این مرز و بوم به شمار می‌رود.